پاراگلایدر چیست؟ راهنمای کامل پرواز با پاراگلایدر

پاراگلایدر سبک‌ترین، کم‌حجم‌ترین و در دسترس‌ترین وسیله‌ی پرواز شخصی است. یک بال پارچه‌ای نرم، چند ده ریسمان نازک و یک صندلی (هارنس) همه‌ی آن چیزی است که خلبان برای بلند شدن از دامنه‌ی کوه لازم دارد. هیچ موتوری در کار نیست؛ بال با هوایی که به آن می‌خورد باد می‌شود و خلبان با شناخت باد و گرمای زمین می‌تواند دقایق یا حتی ساعت‌ها در آسمان بماند.

در این راهنما از ابتدا می‌گوییم: پاراگلایدر از کجا آمد، چطور بدون موتور اوج می‌گیرد، چه نوع پروازهایی با آن ممکن است، و چه تجهیزاتی برای پرواز ایمن لازم است. اگر قصد دارید برای اولین بار پرواز کنید یا در دوره‌ی آموزشی ثبت‌نام کنید، خواندن این مقاله دید روشنی به شما می‌دهد.

پاراگلایدر دقیقاً چیست؟

پاراگلایدر یک «هواپیمای بدون ساختار صلب» است که با پا (دویدن یا قدم زدن در سراشیبی) از زمین بلند می‌شود. بال آن از دو لایه‌ی پارچه‌ی نایلونی ضدپارگی ساخته شده و داخل آن به سلول‌های کنار هم تقسیم می‌شود. هوا از دریچه‌های جلوی بال وارد سلول‌ها می‌شود، بال را باد می‌کند و شکل مقطع بال هواپیما (ایرفویل) را به آن می‌دهد. به همین دلیل به آن «بال فشار هوا» (Ram-Air) هم می‌گویند.

برخلاف تصور رایج، پاراگلایدر با چتر نجات یا کایت‌سواری یکی نیست. چتر نجات برای فرود امن پس از سقوط آزاد طراحی شده و توان پرواز افقی ندارد؛ پاراگلایدر اما برای ماندن در هوا و جابه‌جایی طراحی شده است. نسبت سُر (نسبت مسافت افقی به افت ارتفاع) در پاراگلایدرهای تفریحی حدود ۹ تا ۱۰ است، در مدل‌های مسابقه‌ای به حدود ۱۱ تا ۱۳ هم می‌رسد، در حالی‌که چتر نجات معمولی تنها حدود ۳ به ۱ سر می‌خورد.

تاریخچه پاراگلایدر

شروع در کوه‌های آلپ؛ ورود به ایران

ریشه‌ی پاراگلایدر به دهه‌های ۱۹۵۰ و ۶۰ میلادی برمی‌گردد، یعنی زمانی که مهندسان در پی چتری بودند که علاوه بر فرود، قابل هدایت و حتی قابل کشیدن در هوا باشد. در ۱۹۶۱ مهندس فرانسوی «پیر لمونژین» چتر «پارا-کماندر» را بهبود داد که با برش‌هایی در پشت و کنار، هدایت‌پذیر شد و راه را برای پاراسیل (چتر کشیده‌شونده) باز کرد. دو سال بعد «دومینا ژالبر»، مخترع کانادایی، حق ثبت بالی چندسلولی با لبه‌ی جلوی باز و لبه‌ی عقب بسته را گرفت؛ همان اصلی که امروز در همه‌ی بال‌های پاراگلایدر دیده می‌شود. در همین دوران «دیوید باریش» در آمریکا با بال یک‌لایه‌ی خود برای فرود کپسول‌های ناسا آزمایش می‌کرد و آن را از شیب کوه‌ها به پرواز درمی‌آورد.

نقطه‌ی عطف در ژوئن ۱۹۷۸ رخ داد؛ سه دوست به نام‌های ژان‌کلود بتمپس، آندره بون و ژرار بوسون در شهر میوسی (ساووی علیا) در آلپ فرانسه نشان دادند که یک چتر مربعی ram-air را می‌توان با دویدن از دامنه‌ی کوه به پرواز درآورد. بتمپس حدود صد متر پرواز کرد و بون از ارتفاعی هزار متر بالاتر تا زمین فوتبال دره سر خورد. واژه‌ی «پاراپانت» (از pente به معنی شیب) از همین‌جا زاده شد. در ۱۹۸۵ نخستین کتاب راهنمای پرواز با عنوان «The Paragliding Manual» منتشر شد و واژه‌ی paragliding رایج گشت.

رشد ورزش سریع بود: اولین مسابقات جهانی غیررسمی در ۱۹۸۷ در ورْبیه سوئیس و اولین قهرمانی رسمی زیر نظر فدراسیون بین‌المللی هوانوردی (FAI) در ۱۹۸۹ در کوسن اتریش برگزار شد. اروپا هنوز پرجمعیت‌ترین جامعه‌ی خلبانی را دارد؛ فرانسه به‌تنهایی بیش از ۲۵ هزار خلبان فعال ثبت‌شده دارد.

در ایران، بنا بر گزارش رسانه‌ها، پاراگلایدر از اوایل دهه‌ی ۷۰ شمسی (حدود ۱۳۷۲) وارد شد و نخستین کلاس‌های آموزشی آن شکل گرفت. پیش‌تر پایه‌های ورزش‌های هوایی مانند چتربازی و کایت‌سواری گذاشته شده بود. امروز سایت‌های پروازی متعددی در کشور فعال است؛ از جمله سایت شهید همت ، امامزاده‌هاشم و شهران در تهران، کیش، گردنه‌ی رخ در خراسان جنوبی و سایت‌هایی در استان گلستان از جمله فلای لند. پرواز در سایت‌های رسمی معمولاً به مجوز انجمن ورزش‌های هوایی و رعایت مقررات محلی وابسته است.

پاراگلایدر چگونه پرواز می‌کند؟

پاراگلایدر بدون موتور پرواز می‌کند، اما بی‌انرژی نیست. انرژی آن از دو منبع می‌آید: ارتفاعی که در شروع پرواز دارد، و حرکت هوا. اگر هوا کاملاً ساکن باشد، پاراگلایدر مثل یک سُر آرام فقط پایین می‌آید. اما اگر هوا خودش به سمت بالا حرکت کند، بال می‌تواند همراه آن بالا برود یا دست‌کم ارتفاعش را حفظ کند.

ساختار بال و آویزها

بال پاراگلایدر معمولاً مساحتی بین ۲۰ تا ۳۵ متر مربع و دهانه‌ای حدود ۸ تا ۱۲ متر دارد و فقط ۳ تا ۷ کیلوگرم وزن دارد. وزن کل تجهیزات (بال، هارنس، چتر کمکی، ابزار و کلاه) معمولاً ۱۲ تا ۲۲ کیلوگرم است و در یک کوله‌پشتی جا می‌شود؛ ویژگی‌ای که پاراگلایدر را از همه‌ی وسایل پرنده‌ی انسان‌بر قابل‌حمل‌تر کرده است.

خلبان با شبکه‌ای از ریسمان‌ها به بال متصل است. ریسمان‌ها از ردیف‌های A (جلو)، B، C و گاهی D تشکیل شده‌اند و در دسته‌های «رایزر» به دو کارابین هارنس می‌رسند. جنس خطوط پلی‌اتیلن فوق‌سنگین یا آرامید است و با وجود نازکی، بسیار مقاوم‌اند؛ یک ریسمان حدود ۰٫۶۶ میلی‌متری هم تا نزدیک ۵۶ کیلوگرم نیرو را تحمل می‌کند. هدایت با دو دسته‌ی ترمز (بریک) در دو دست و جابه‌جایی وزن بدن انجام می‌شود، و برای افزایش سرعت از پدال «اسپید‌بار» با پا استفاده می‌شود. سرعت پاراگلایدر بین ۲۲ تا ۵۵ کیلومتر در ساعت است و سرعت عادی پرواز (بدون ترمز) معمولاً ۳۲ تا ۴۰ کیلومتر در ساعت است.

نقش باد و جریان‌های صعودی

سه منبع اصلی صعود وجود دارد:

• باد دامنه (ریج سورینگ): وقتی باد به یک شیب کوه می‌خورد، مجبور به بالا رفتن می‌شود. خلبان در امتداد دامنه پرواز می‌کند و از این هوای بالارونده بهره می‌گیرد. بادِ بیش‌ازحد کم، صعود ندارد و بادِ بیش‌ازحد زیاد، خطر پس‌رانده شدن به پشت کوه را دارد.
• ترمال (جریان گرمایی): خورشید زمین را گرم می‌کند و ستون‌هایی از هوای گرم بالا می‌روند. خلبان با چرخیدن در مرکز (هسته) ترمال و کمک ابزار «واریومتر» ارتفاع می‌گیرد؛ گاهی تا زیر ابرهای کومولوس. ابر کومولوس معمولاً نشانه‌ی بالای یک ستون گرم است.
• پرواز مسافتی (کراس‌کانتری): خلبان پس از گرفتن ارتفاع در یک ترمال، سُر می‌خورد تا ترمال بعدی و با زنجیره‌ای از صعودها صدها کیلومتر را پشت سر می‌گذارد.

فرود نیز بخشی از هنر پرواز است. خلبان معمولاً بالای محل فرود با مسیرهای هشت‌شکل ارتفاع کم می‌کند، رو به باد قرار می‌گیرد و در حدود یک تا دو متری زمین با فشار تدریجی ترمزها سرعت عمودی و افقی بال را از بین می‌برد. به همین دلیل پرواز پاراگلایدر بدون شناخت هواشناسی و مقررات هوایی امن نیست.

انواع پرواز با پاراگلایدر

پرواز تفریحی پاراگلایدر (تندم)

ساده‌ترین راه تجربه‌ی پاراگلایدر، پرواز دونفره پاراگلایدر یا «تندم» است. خلبان آموزش‌دیده و باتجربه در پشت و شما (مسافر) در جلو قرار می‌گیرید و هر دو به یک بال بزرگ‌تر و پایدارتر وصل می‌شوید. نیازی به آموزش قبلی نیست؛ فقط باید هنگام برخاستن چند قدم بدوید و فرود هم معمولاً روی پا انجام می‌شود. بال تندم معمولاً سرعت بالاتر و مقاومت بیشتری در برابر جمع‌شدن دارد و برای مسافر، هیجان‌انگیز اما آرام است. اگر می‌خواهید پرواز تفریحی تجربه کنید، به مجوز مجموعه، گواهینامه‌ی خلبان و سلامت تجهیزات توجه کنید و شرایط جوی را قبل از رزرو بپرسید.

میتوانید با تماس با شماره 09129001986 پرواز تفریحی پاراگلایدر را در نقاط مختلف کشور تجربه کنید.

آموزش پاراگلایدر پرواز آموزشی

آموزش پاراگلایدر ، اگر بخواهید خودتان خلبان شوید، مسیر معمول با کلاس‌های تئوری آغاز می‌شود (اصول پرواز، ساختار بال، هواشناسی و مقررات). سپس تمرین کنترل بال روی زمین (گراند هندلینگ)، پروازهای کوتاه از تپه‌های کم‌شیب و بعد پرواز از ارتفاع‌های بالاتر با هدایت رادیویی مربی انجام می‌شود. در مناطقی که تپه‌ی مناسب نیست از وینچ (کشش با طناب) استفاده می‌کنند. در بیشتر مدارس دنیا رسیدن به گواهینامه‌ی پایه حدود ۱۰ روز آموزش لازم دارد. سیستم‌های رایج رتبه‌بندی، APPI و کارت بین‌المللی IPPI با پنج سطح مهارت است و رسیدن به سطح ۳ معمولاً اجازه‌ی پرواز مستقل را می‌دهد.

پرواز ورزشی و کراس‌کانتری

برای کسانی که از پرواز ساده فراتر می‌روند، رشته‌های ورزشی متنوعی هست: پرواز مسافتی (کراس‌کانتری) که کلاسیک‌ترین رشته‌ی مسابقه است؛ آکروباتیک که خلبانان حرکت‌های نمایشی انجام می‌دهند؛ و «هایک اند فلای» که در آن مسیر را باید پیاده یا پروازی طی کرد (رقابت مشهور Red Bull X-Alps از این نوع است). رکوردهای ثبت‌شده در FAI نشان می‌دهد پرواز آزاد تا بیش از ۶۰۰ کیلومتر و کسب ارتفاع تا نزدیک ۶۰۰۰ متر در بال‌های بدون موتور ممکن شده است. پرواز مسافتی به دانش عمیق از هواشناسی، نقشه‌های هوانوردی و حریم‌های هوایی نیاز دارد.

توجه کنید که پاراموتور (پاراگلایدر با موتور کوچک پشتی) و اسپیدرایدینگ (پرواز با بال‌های کوچک‌تر و تندتر) رشته‌های جداگانه‌ای هستند و آموزش مخصوص خود را می‌طلبند.

تجهیزات اصلی پاراگلایدر

بال

بال مهم‌ترین قطعه است و باید متناسب با وزن و مهارت خلبان انتخاب شود. بال‌های آموزشی و تفریحی پایدارترند و بعد از جمع‌شدن، خودشان بهتر بازیابی می‌شوند؛ بال‌های رقابتی کارایی بالاتری دارند اما به مهارت بیشتری نیاز دارند. بال‌های مدرن معمولاً دماغه‌ی «شارک‌نوز» دارند که پایداری را بالا می‌برد و از میله‌های نیمه‌انعطاف‌پذیر برای حفظ شکل استفاده می‌کنند.

هارنس

هارنس (صندلی) خلبان را در حالت نشسته یا نیمه‌خوابیده نگه می‌دارد و بیشتر مدل‌ها در زیر و پشت خلبان محافظ ضربه دارند (فوم یا نوع بادی). هارنس‌های باز برای مبتدیان و پرواز عمومی مناسب‌اند؛ هارنس‌های «پاد» (کوکونی) برای مسافت‌های طولانی پایدارتر و آیرودینامیک‌ترند اما به‌دلیل خطر پیچ‌خوردن رایزر برای مبتدی توصیه نمی‌شوند. مدل‌های آکرو، هایک‌اند‌فلای و تندم هم هرکدام ویژگی خاص دارند.

کلاه و چتر کمکی

کلاه ایمنی در همه‌ی مراحل، از تمرین روی زمین تا پرواز، ضروری است چون سر در معرض خطر زمین‌خوردن قرار دارد. چتر کمکی (ریزرو) نیز معمولاً به هارنس وصل است و در شرایطی که بال قابل بازیابی نباشد باز می‌شود. باز شدن و پایدار شدن ریزرو معمولاً به ۱۲۰ تا ۱۸۰ متر ارتفاع نیاز دارد، پس در ارتفاع‌های خیلی کم کمتر کارآمد است؛ این یکی از دلایل اهمیت آموزش و انتخاب هوای مناسب است.

ابزارهای کمکی

بیشتر خلبانان واریومتر (نشان‌دهنده‌ی صعود و نزول)، بی‌سیم و دستگاه موقعیت‌یاب (GPS) دارند. واریومتر تغییرات بسیار کوچک سرعت عمودی را با صدای بوق نشان می‌دهد و برای پیدا کردن هسته‌ی ترمال حیاتی است. در مسابقات هم ثبت مسیر GPS دلیل رسمی پرواز است.

بال‌های پاراگلایدر را برندهای مختلفی تولید می‌کنند. ما در کاپیتان فلای بال‌ها و تجهیزات برندهایی مانند niviuk و supair را عرضه می‌کنیم. اگر قصد خرید دارید، می‌توانید مشخصات کامل هر مدل را در سایت های رسمی ببینید و برای انتخاب بال مناسب وزن و سطح مهارتتان با ما مشورت کنید. برای تماس و مشاوره با شماره تماس 09129001986 بگیرید.

ایمنی پاراگلایدر

پاراگلایدر مانند هر ورزش ماجراجویانه‌ی هوایی ریسک دارد، اما آمار نشان می‌دهد با آموزش، تجهیزات استاندارد و انتخاب درست روز و محل پرواز، خطر به شکل قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. برای مثال در فرانسه در سال ۲۰۱۱ حدود دو نفر از هر ده هزار خلبان در حادثه جان باختند و حدود شش نفر از هر هزار نفر آسیب جدی دیدند. بیشتر حوادث ترکیبی از اشتباه خلبان و شرایط جوی نامناسب است. حوادث ایران نیز نشان داده که پرواز بدون گواهینامه یا در محل بدون مجوز، یکی از عوامل مهم خطر است.

چند اصل ساده: فقط با مربی دارای گواهینامه پرواز کنید، قبل از پرواز وضعیت باد و جوّ را بسنجید، در تجهیزات استاندارد و سالم پرواز کنید و کلاه و ریزرو را فراموش نکنید. دوره‌ی «SIV» (شبیه‌سازی حادثه در پرواز) هم برای مدیریت بحران‌هایی مثل جمع‌شدن بال توصیه می‌شود.

سؤالات متداول

آیا هر کسی می‌تواند با پاراگلایدر پرواز کند؟

پرواز تندم تقریباً برای همه ممکن است، به شرط سلامت عمومی و تأیید خلبان. برای خلبان شدن باید آمادگی جسمانی و انعطاف کافی داشته باشید چون برخاستن شامل دویدن چند قدم است. مشکلات قلبی و تنفسی شدید می‌تواند خطرساز باشد و بهتر است پیش از شروع با پزشک مشورت کنید.

پاراگلایدر چه تفاوتی با چتر نجات دارد؟

چتر نجات برای فرود کنترل‌شده بعد از سقوط آزاد ساخته شده و ساختار آن برای تحمل شوک بازشدن ناگهانی است. پاراگلایدر یک بال سبک‌تر و آیرودینامیک‌تر است که با پرواز افقی و استفاده از جریان‌های هوا می‌تواند دقایق تا ساعت‌ها در هوا بماند.

یک پرواز با پاراگلایدر چقدر طول می‌کشد؟

پرواز تفریحی تندم معمولاً بین ده تا بیست دقیقه است. پروازهای ورزشی و مسافتی ممکن است چند ساعت و صدها کیلومتر طول بکشد. فقط پروازهایی که از جریان‌های صعودی بهره می‌برند طولانی می‌شوند.

پاراگلایدر چه تفاوتی با پاراموتور دارد؟

پاراموتور همان پاراگلایدر است با یک موتور کوچک پشتی که از زمین مسطح هم بلند می‌شود. پاراگلایدر موتور ندارد و برای برخاستن به شیب یا وینچ احتیاج دارد. معمولاً توصیه می‌شود ابتدا پاراگلایدر را خوب یاد بگیرید و بعد سراغ پاراموتور بروید.

آموزش پاراگلایدر چقدر طول می‌کشد؟

رسیدن به گواهینامه‌ی پایه حدود ۱۰ روز آموزش فشرده نیاز دارد، اما تسلط واقعی به تجربه‌ی بیشتر وابسته است. انتخاب مدرسه‌ی معتبر و مربی دارای گواهی، مهم‌ترین عامل است.

بهترین فصل و زمان پرواز چه موقع است؟

بستگی به منطقه دارد، اما روزهای آفتابی با باد ملایم (حدود ۱ تا ۴ متر بر ثانیه برای آموزش) و بدون جریان‌های شدید ایده‌آل است. صبح زود و عصر معمولاً آرام‌ترین ساعات‌اند؛ ترمال‌های قوی‌تر عمدتاً بعد از ظهرِ فصل‌های گرم شکل می‌گیرند.

جمع‌بندی

پاراگلایدر ترکیبی از سادگی تجهیزات و پیچیدگی هوانوردی است. اگر از پرواز لذت می‌برید، دانستن اصول بال، باد و ایمنی به شما کمک می‌کند تجربه‌ی بهتر و مطمئن‌تری داشته باشید؛ چه فقط یک پرواز تفریحی دونفره بخواهید و چه قصد دارید خلبان شوید.